Dünya Gıda Dergisi - 2014/Ağustos

Son Sayı

Dünya Gıda Arşivi

ARŞİV

Faydalı Bağlantılar

T.C Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü
İhracat Bilgi Platformu
T.C Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
FAO
KOSGEB
TMMOB Gıda Mühendisleri Odası
TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası
Türkiye Gıda Sanayi İşverenleri Sendikası
Türkiye Gıda Dernekleri Federasyonu


ANKET

 
Gıda Güvenliği konusunda en çok şüphe duyduğunuz ürün grubu hangisi?
 
Kırmızı ve beyaz et ürünleri
Bakliyat ve hububatlar
Tatlı ve Unlu Mamüller
İçecekler
Süt Ürünleri



Yazım Kuralları

Yer elması yetiştiriciliği

Yer elması yetiştiriciliği

Yer elması ekonomik açıdan fazla değeri olmayan bir sebzedir. Ülkemizdeki ekim alanı yıldan yıla değişmekte olup yaklaşık 20-30 hektarlık bir alanda yetiştiricilik yapılmaktadır. Yer elması yetiştiriciliği için özel bir yer ayrılmaz. Bahçenin bir köşesinde veya arazinin sınır kısımlarında, sınır bitkisi olarak yetiştirilir.

Prof. Dr. Dursun EŞİYOK
Araş. Gör. M. Kadri BOZOKALFA
Araş. Gör. Tansel KAYGISIZ
Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi
Bahçe Bitkileri Bölümü
E-maili: dursun.esiyok@ege.edu.tr

Yer elması ekonomik açıdan fazla değeri olmayan bir sebzedir. Ülkemizdeki ekim alanı yıldan yıla değişmekte olup yaklaşık 20-30 hektarlık bir alanda yetiştiricilik yapılmaktadır. Yer elması yetiştiriciliği için özel bir yer ayrılmaz. Bahçenin bir köşesinde veya arazinin sınır kısımlarında, sınır bitkisi olarak yetiştirilir. Son yıllarda yapılan analizlerde yer elması yumrularının büyük oranda inülin adlı madde ile meyve şekeri (glikoz) içermesi nedeniyle tatlı ve lezzetli olduğu, nişasta içermediği için kalori değeri düşük olduğu bildirilmiştir. Bu özelliğinden dolayı son yıllarda yer elmasına ilgi artmış ve tarla tarımı şeklinde de üretimine başlanmasına neden olmuştur.  Yer elmasının verim ve kalitesi toprakta kaldığı süreye bağlı olarak değişir. Toprakta ne kadar uzun süre kalırsa tadı ve kalitesi istenilen düzeye ulaşır. Kuru madde oranı % 20-30 arasında değişir (Çizelge 1).
Yer elması kabuk rengine göre kırmızı ve sarı kabuklu olarak iki gruba ayrılır. Kırmızı kabuklu olanların yumruları girintili ve çıkıntılı olup şekilsizdir. Yumruları genellikle ufak olup sanayide veya hayvan yemi olarak kullanılır. Sarı kabuklu olan yer elması ise daha çok yemeklik olarak kullanılır. Yumrular patatese benzer, oldukça iri ve düzgün şekillidir.

Morfolojik Özellikleri

Toprak altında kalan yumrular veya üretim için toprağa atılan yumrular üzerinde gözler bulunur (Şekil 1). Bu gözlerden kök ve sürgünler meydana gelir. Yumru üzerinden çıkan kökler yanlara ve derinlemesine büyür. Köklerin yüzde 70-80'i toprağın 20-30 cm derinliğinde bulunur. Toprak altındaki köklerin uç kısımları şişkinleşerek oluşan yumruların sayıları ve büyüklükleri bitkinin beslenme durumuna göre değişir. Bir yumrudan gelişen bitkilerde 10-30 adet arasında yumru oluşturabilir, yumru sayısı arttıkça yumrunun büyüklüğü azalır.
Yumrular 10-200 gr arasında değişen ağırlığa sahiptir. Ortalama yumru ağırlığı 50-100 gr arasında değişir. Yumruların şekli başlangıçta yuvarlak ve düzgündür. Daha fazla düzgün şekilli yumrular yanında kırışık, boğumlu ve düzgün olmayan yumrular meydana gelebilir. Yumruların köke bağlandığı sap kısmı (göbek bağı) incedir, diğer ucu (taç) kalınlaşarak bir topaç şeklini alır. Yumru üzerinde sayısı değişen büyüme noktaları (sürgün ucu) vardır. Yumrunun dış kabuk rengi kırmızı, sarı, beyaz olabilir. Et rengi ise beyaz ve kirli beyazdır.
Yer elması yumruları toprağa tek tek atılmışsa sürgün sayısı her yumru için 2-3 arasında değişir. Kendi haline bırakılmış yerlerde ise çok sayıda sürgün meydana gelir. Ocak şeklinde üretim yapılıyorsa her ocakta 10-30 arasında sürgün bulunabilir. Gövde irileştikçe dip kısımları ayçiçeği sapı gibi sertleşir ve yarı odunsu bir yapı kazanır. Gövde belli bir boya ulaştığında dallanır. Her dalın ucunda çiçek tomurcukları meydana gelir (Şekil 2). Çiçeklerin oluşması ile bitki boyu uzaması durur. Bitkilerin boy uzunluğu 2-2.5 metre arasında değişir (Şekil 3). Gövdenin çapı ise 1-4 cm arasındadır. Gövdenin üzeri tüylü yapıdadır.
Yapraklar tek tek ve kısa bir sapla gövdeye bağlanır. Yaprakları ayçiçeği yapraklarına benzer ve parçasızdır. yaprakların sap ve uç kısmı dar, orta kısmı ise geniştir. Yaprak kenarları dişlidir. Yaprak rengi yeşil olup üzerleri tüylüdür. Yer elmasının çiçekleri gösterişli, büyük ve sarı renklidir. Her dalın ucunda tek bir çiçek tablasında çok sayıda çiçek oluşur. Çiçeklerinin gösterişli olması nedeniyle bazı yörelerimizde ev bahçelerinde süs bitkisi olarak da kullanılırlar. Çiçeklenme Temmuz ayında başlar, Eylül sonuna kadar devam eder. Çiçekler 1-5 cm büyüklüğünde olup ayçiçeği çiçeğine çok benzer. Çiçeklerde tohum oluşumu fazla görülmez. Toprak altında oluşan yumrularla üretim yapıldığından tohumla üretim yapılmaz.
Toprak altında oluşan tohumluk yumrular hasat edildikten sonra, yetiştirme dönemine kadar depolarda saklanır. Çevre şartları elverişli hale geldiğinde yumrular toprağa dikilerek üretim yapılır. Bir yıl önce meydana gelen toprak altındaki yumrular sökülmezse ekolojik koşullar elverişli hale geldiğinde yumrular üzerindeki sürgünler gelişerek yeni bitkiler oluşturur.

Yetiştirilme İstekleri

Yer elması sıcaklık isteği bakımından geniş bir adaptasyon yeteneğine sahiptir. Bu nedenle dünya üzerinde geniş bir alanda yetiştirilebilmektedir. Bitki gelişimi için optimum sıcaklık isteği 20-25°C'dir. Bitkinin toprak üstü kısımları 0°C'de donar. Toprak altındaki yumruları ise eksi 15-20°C'deki sıcaklıkları dahi donmadan atlatabilirler. Gün uzunluğu bakımından nör sayılır. Gün uzunluğunun arttığı yerlerde bitki gelişimi daha güzel ve verim daha yüksektir. Kısa vegetasyon devresi olan yerlerde bitki boyu kısa kalır. Bu durumda toprak altındaki yumruların miktarı ve büyüklüğü çok düşer.
Toprak isteği bakımından kısmen seçicidir. Ağır ve killi topraklardan hoşlanmaz. Bu tip topraklarda yumrular düzgün gelişmez ve küçük kalır. Hafif bünyeli topraklarda yumrular düzgün şekilli ve iri olur. Yetiştiricilik için kumlu tınlı ve tınlı topraklar tercih edilmelidir. Toprakta organik maddenin yüksek olması verim ve kaliteyi olumlu yönde etkiler.

Yetiştirilme Şekli

Yer elması yetiştirilecek toprak gübrelenip, pullukla derince sürülür. Tohumluk yumrular Mart ayı içinde ocak usulü veya sıravari olarak toprağın 8-10 cm derinliğine dikilir. Pratikte tohumluk olarak 30-50 g. ağırlıktaki küçük yumrular tercih edilir. Sıra usulu yetiştiricilikte 70 cm aralıklarla 8-10 cm derinlikte çiziler açılır. Bu çizilere 25-30 cm. sıra üzeri mesafelerle yer elması yumruları dikilir ve daha sonra bu yumruların üzeri tavlı toprakla kapatılır. İki hafta sonra yumrular sürgün meydana getirirler ve sürgünler toprak yüzeyinde görülmeye başlar. Dekara yaklaşık 30-50 gr ağırlıkta olan 100 kg tohumluk yer elması kullanılır.
Gelişme dönemi boyunca 3-4 defa çapa işlemi yapılır. Sürgünler yeterli boya aldıklarında son çapa ile beraber boğaz doldurma yapılır. Bitkinin gelişme durumuna ve toprak yapısına göre kaymak kırma, havalandırma ve yabancı ot temizliği düzenli olarak aksatılmadan yapılmalıdır. Yer elması suyu seven bir bitki olarak bilinir. Ancak fazla rutubetli topraklardan hoşlanmaz. Toprakta suyun fazla olması ve toprağın devamlı ıslak olması yumruların çürümesine ve hastalanmasına neden olur. Yer elması sıra usulü yetiştiriliyorsa su karıklara verilir. Ocak usulü yetiştiricilikte ise yağmurlama veya salma şeklinde su verilir.
Yer elması yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlılar ile ilgili fazla bilgi bulunmamaktadır. Ancak danaburnu, köstebek ve fare gibi zararlılar yumrularda önemli zararlara neden olur. Bu zararlılara karşı düzenli ve planlı bir mücadele yapılmalıdır.

Olgunluk, Hasat ve Depolama

Yer elması bitkileri Temmuz ve Eylül aylarında çok gösterişli sarı çiçekler açar. Ekim ayından itibaren bitkinin çiçek ve diğer toprak üstü dal ve yaprakları kurumaya başlar. Ekim ayı başlarında hasada başlanabilir. Hasada başlamadan önce bir kaç ocak açılarak yumruların olgunluk durumuna bakılır. Yumrular hasat olgunluğuna gelmiş ise hasada karar verilir. Yumruları erken hasat etmek kaliteyi düşürür. Yumrular ne kadar uzun süre toprakta kalırsa kalite o kadar artar, tat ve aroma en yüksek seviyeye çıkar.
Hasat olgunluğuna gelmiş yumruların toprak üstü kısımları tamamen temizlendikten sonra, yumrular küçük işletmelerde elle çapa veya bel kullanarak büyük işletmelerde ise pullukla veya patates hasat makineleri ile hasat edilir. Hasat edilen yumrular havuzlarda iyice yıkanır ve temizlenir. Daha sonra yumrular havadar bir yerde kurutulurlar ve büyüklüklerine göre boylanarak 10-15 kg'lık kasalarda veya 5-10 kg'lık plastik torbalarda pazara arzedilirler.
Yer elması adi depolarda 8-10°C sıcaklıkta ve yüzde 60-80 nemde 2-3 ay muhafaza edilebilir. Kontrollü koşullarda soğuk hava depolarında ise 1-2°C sıcaklıkta ve yüzde 70-75 nemde 4-6 aya kadar saklanabilir. En kolay saklama yöntemi yumruların sökülmeden toprakta bırakılmasıdır. Don tehlikesi olmayan yörelerde toprakta saklama yöntemi uygulanır. Yetiştirme ve bakım şartlarına bağlı olarak iyi vasıflı tohumluk kullanılırsa dekardan ortalama 2000-2500 kg yer elması yumrusu hasat edilebilir.

Kaynaklar

Thomson, H.C., Kelly, W.C., 1957. Vegetable Crops. McGRAW-HILL Book Company, Inc. USA
Vural H., D., Eşiyok, İ. Duman 2000. Kültür Sebzeleri (Sebze yetiştirme) Bornova-İzmir

Çizelge 1. Yer elmasının 100 g'da bulunan besin maddesi miktarı*
Maddeler Birim Miktar
Su g 78.01
Enerji kcal 76
Protein g 2.0
Yağ g 0.01
Toplam lif g 1.6
Şeker g 9.60
Kalsiyum mg 14
Demir mg 3.40
Magnezyum mg 17
Fosfor mg 78
Potasyum mg 429
Sodyum mg 4
Çinko mg 0.12
Bakır mg 0.140
Manganez mg 0.060
Selenyum mcg 0.7
C vitamini mg 4.0
Thiamin mg 0.200
Riboflavin mg 0.060
Niacin mg 1.300
Vitamin B-6 mg 0.077
Vitamin B-12 mcg 0.00
Vitamin A IU 20
Vitamin E mg 0.19
Vitamin K mcg 0.1
Beta karoten mcg 12
.USAD National Nutrient Database For Standart Referene 18 (2005)