Dünya Gıda Dergisi - 2014/Şubat

Son Sayı

Dünya Gıda Arşivi

ARŞİV

Faydalı Bağlantılar

T.C Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü
İhracat Bilgi Platformu
T.C Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
FAO
KOSGEB
TMMOB Gıda Mühendisleri Odası
TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası
Türkiye Gıda Sanayi İşverenleri Sendikası
Türkiye Gıda Dernekleri Federasyonu


ANKET

 
Tavuk tüketirken en çok neye dikkat ediyorsunuz?
 
Markalı ve paketli ürün tüketmeye
Son kullanma tarihine
Organik veya köy tavuğu olmasına
Fiyatına



Yazım Kuralları

Kayın mantarı (Pleurotus spp.) yetiştiriciliğinde kullanılan yetiştirme ortamları I

“Dünya genelinde beyaz kültür mantarı’dan sonra en fazla üretimi yapılan mantar türlerinden bir tanesi kayın mantarıdır. Kayın mantarı, üretilen mantar miktarı bakımından, beyaz kültür mantarı ve shiitakeden sonra yüzde 14’lük üretim payı ile üçüncü sırada yer almaktadır.”

Araş. Gör. Funda ATİLA Prof. Dr. Kaya BOZTOK Prof. Dr. Dursun EŞİYOK E. Ü. Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü kaya.boztok@hotmail.com Giriş Günümüzde, mantarın insan beslenmesi ve sağlığı açısından değerinin daha iyi anlaşılmasıyla birlikte, kültür mantarı yetiştiriciliğine olan merak ve ilgi hızlı bir şekilde artış göstermiş, dünya çapında toplam mantar üretimi 32 yıl içerisinde 18 kat artmış, 1965 yılında yaklaşık 350 bin ton olan üretim, 1997 yılında 6 milyon 160 bin 800 tona ulaşmıştır (Anonymous, 2003a). 2002 yılında ise dünya mantar üretimi 8.6 milyon tondur ve bu üretimin yüzde 70’ini karşılayan Çin, en büyük mantar üreticisi ülke konumundadır (Chang, 2006). Dünya genelinde beyaz kültür mantarı (Agaricus bisporus)’dan sonra en fazla üretimi yapılan mantar türlerinden bir tanesi kayın mantarı (Pleurotus spp.)’dır (Şekil 1). Kayın mantarı (Pleurotus spp), üretilen mantar miktarı bakımından, beyaz kültür mantarı (Agaricus bisporus)ve shiitake (Lentinus edodes)’den sonra yüzde 14’lük üretim payı ile üçüncü sırada yer almaktadır (Chang, 1999). Özellikle son yıllarda, tüm dünyada Pleurotus spp. üretiminde hızlı bir artış söz konusudur. Bu artışta üretiminin kolay olması, örtü toprağı kullanımı gerektirmemesi, yüksek verim potansiyeli, yüksek besin değeri, tüketici talebinin artması, tıbbi özelliklerinin bulunması ve daha yüksek fiyatlara alıcı bulması gibi faktörler etkilidir. Ülkemizde ise halen mantar üretiminin yüzde 97’sini Agaricus bisporus türü oluşturmakla birlikte, son yıllarda farklı mantar türlerine karşı talebin ve buna bağlı olarak da bu türlerin üretiminin arttığı göze çarpmaktadır. Ekonomik kazanç açısından değerlendirildiğinde, USDA verilerine göre, ABD’de üreticiler 2001-2002 sezonunda beyaz kültür mantarı (Agaricus bisporus)’un her kilogramı için 2.38 dolar kazanır iken, kayın mantarı (Pleurotus spp) üreticileri her kilogram taze mantar için 4.44 dolar kazanmıştır (Anonymous, 2003b). Ülkemizde de mantar türlerinin satış fiyatları incelendiğinde kayın mantarı’nın (Pleurotus spp.) beyaz kültür mantarı (Agaricus bisporus)’a göre yaklaşık iki kat daha yüksek fiyata alıcı bulduğu görülmektedir. Dünya’da popülaritesi hızla artan bu mantarın yetiştiriciliğinde çok farklı tarımsal ve endüstriyel atıklar kullanılabilmektedir. Üretim yapılan bölgelere göre, ayçiçeği tohumu kabukları, saman (buğday, arpa, çavdar, yulaf ve çeltik samanı), mısır sapları, fasulye, şeker pancarı küspesi, kauçuk ağacı talaşı, yerfıstığı kabukları, pamuk atığı, pamuk tohumu küspesi, kahve posası, mısır koçanı, kağıt, zeytin prinası, fındık zürufu, su sümbülü, su zambağı, hindistan cevizi lifi ve muz atıkları, pamuk tohumu kabukları, pamuk bitkisi atıkları, sert dokulu ağaç talaşı, kullanılmış kağıt gibi çok farklı orman ve tarımsal atıkları bu mantarın üretiminde kullanılabilir. Hangi ortamın tercih edileceği o bölgedeki tarımsal atıklara göre belirlenebilir. Bütün üreticileri memnun edecek en iyi ortam karışım formülü şu materyallerden oluşur demek imkansızdır. En uygun karışımı kendi bölgelerinde en kolay ve ucuza bulabilecekleri materyallerden hazırlamaları en uygun olacaktır. Bazı besin destekleri verimi arttırsa da özellikle sıcak bölgelerde bulaşma riskini de beraberinde getirir. Üreticiler ortam hazırlığında kullanılan materyalin ürünün lezzetini etkilediğini söylemektedirler. Bu durumda üreticilerin denemelerle kendi en iyi ortam karışım formülünü bulmaları en doğrusu olacaktır. 1. Ortam seçimi Kayın mantarı için arzu edilen ortamın niteliği; 1.Temiz olmalı: Başlangıç materyalinin temizliği çok önemlidir. Daha önce başka bir ürün yetiştirilmiş ortamların kullanılması önerilmez. Bu durum ortamdaki besin miktarını azaltacak ve ortamda bazı zehirli maddelerin birikimine sebep olacaktır. Ayrıca patojen sayısı artmış olabilir ve pastörizasyon bunları yok etmek için yeterli olmayabilir. (Kurtzman, 2006) 2. Lignin ve selülozdan oluşmalı: Kayın mantarı, enzimleri sayesinde, selüloz, hemiselüloz ve ligninden faydalanabilmektedir. Kayın mantarı için besin içerikleri; selüloz ve hemiselüloz açısından zengin materyaller (temel besin materyalleri) ve protein ve azot kaynağı olarak kullanılan materyaller olarak 2 kategoride incelenebilir. a. Selüloz ve hemiselüloz açısından zengin örnekler; buğday sapı, arpa, sert odun talaşı yada mısır koçanı Bu materyaller tek başına kullanılarak ortam hazırlanabilir , örneğin bu materyallerden herhangi biri ortamın yüzde 90-98’ini oluşturabilir, ya da belli oranlarda karıştırılarak , örneğin; yüzde 55 buğday sapı ve yüzde 38 mısır koçanı ile ortam hazırlanır (Gabriel, 2004). Bu grup ortamın çok büyük bir bölümünü oluşturduğundan temel besin materyalleri olarak da adlandırılmaktadır. b. Protein ve azot kaynakları olarak ekler; buğday kepeği, yulaf, mısır, soya fasulyesi kabuğu, ayçiçeği kabuğu vb.. Bu materyaller, yetiştirme ortamının yüzde 2-10’unu oluşturur. Bununla birlikte, bu materyalin maksimum yüzde 5 gibi az miktarlarda kullanılması tavsiye edilir. Bu besin maddelerinin ortam sıcaklığını arttırarak misel gelişimini hızlandırdığı ve bu şekilde verimi arttırdığı düşünülmektedir. Ancak fazla miktarlarda kullanıldıklarında inkübasyon sırasında ortamdaki sıcaklığı çok fazla yükseleceğinden misellerin ölümüne sebep olabilirler. (Gabriel, 2004) Tablo1. Kayın mantarı üretiminde yetiştirme ortamı hazırlığında kullanılan bazı hammaddelerin besin içerikleri MATERYAL AZOT HEMİSELÜLOZ SELÜLOZ LİGNİN Buğday sapı 0.36 30.0 41.0 15.0 Arpa sapı 0.52 31.3 44.4 5.8 Ağaç talaşı (kavak, kayın, vb) 0.57 15.4 16.7 26.0 Kayın ağacı kütüğü 0.13 11.0 53 22 Çam ve ladin kütüğü 0.08 11 56 27 Mısır koçanı 0.49 38.0 28.0 11.0 Yulaf tanesi 0.20 32.0 40.0 17.0 Pirinç sapı 0.80 - 41 13 3. Su tutma kapasitesi yüksek olmalıdır: Su, mantarın yapısının büyük bir kısmını oluşturmaktadır. Bu nedenle mantarın ihtiyacı olan suyun karşılanması açısından su tutma kapasitesi yüksek materyal kullanımı önemlidir (Kurtzman, 2006). 4. Havalanma kapasitesi yüksek: Ortamda yeterli hava boşluğu bulunmaması büyümeyi sınırlandırır. Pleurotus yetiştiriciliğinde kullanılacak materyaller sıkıca paketlenmektedir. Bu nedenle hava boşluğu sağlayacak diğer bazı materyallerin yetiştirme ortamına mutlaka karıştırılması gerekir. Tahıl sapları, hava boşluğu sağlayan en iyi ortamdır (Kurtzman, 2006) 2. Yetiştirme ortamı hazırlığında kullanılan bazı materyaller 2.1. Talaş Azot oranı yüzde 3’dür. Pleurotus, Pholiota, Flammulina, Auricularia, Hericium türleri için kullanımı çok uygundur. Talaş dışında, ağaç kabuğu parçaları da tek başına ya da buğday sapı, mısır koçanı vb. ile kombine edilerek Pleurotus türlerinin üretiminde kullanılabilir(Imbernon ve ark., 1976). 2.2.Ağaç kütükleri En azından 75 farklı ağaç türü Pleurotus üretiminde kullanılmaktadır. Ancak inkübasyon periyodunun uzun olması ve verimin düşük olması sebebi ile ağaç kütüklerinde üretim ticari olarak pek tercih edilmez (Şekil 2). 2.3.Tahıl sapları Arpa sapı: Pleurotus üretiminde biyolojik etkinliği yüzde 96’dır (Martinez-Carrera, 1989). Arpa sapı; 0.64 yüzde N, 0.19 yüzde P, 1.07 yüzde K, 47 yüzde C’dan oluşur. C/N oranı 72’dir (Chang ve Miles,1989). Buğday sapı: Bütün üretimi yapılan mantarlarda temel materyal olarak kullanılabilmektedir. En az 30 farklı atık ile zenginleştirilebilir. Genellikle Agaricus bisporus üretiminde kullanılmakla birlikte, Pleurotus spp. üretiminde de parçalanarak kullanılabilir. Fransa’da 1963 yılına kadar yakılarak yok edildiği halde, Pleurotus spp. üretiminde kullanılmaya başlandığından beri kg’ı 0.1-0.2 ABD dolarına satılmaktadır. Pleurotus üretiminde buğday sapı genelde pastörize edilerek kullanılmaktadır, nadiren fermente edilir. Çeltik sapları: Hindistan’da Pleurotus sajor-caju üretiminde ideal ortamdır ve biyolojik etkinliği yüzde 85’dir (Pani ve ark., 1997). Güler (1991), değişik Pleurotus türlerini buğday sapı, çeltik sapı, mısır sapı ve bunların karışımını incelemiştir. Yetiştirme ortamlarına göre en yüksek verim 437.90 g ile buğday+çeltik+mısır karışımından elde edilmiştir. Erkel ve Işık (1992), P. ostreatus ve P. florida yetiştiriciliğinde buğday samanı, çeltik sapı, mısır sapı, ayçiçeği sapı ve bunların değişik orandaki karışımlarının verime etkisini incelemişlerdir. Bu iki Pleurotus türünde en yüksek verim çeltik sapının tek başına kullanıldığı ortamdan elde edilmiştir (Şekil 3). 2.4. Pamuk tohumu kabukları Genellikle yüzde 9.1 su ve yüzde 90.9 organik maddeden oluşur. Organik madde yüzde 4’ü ham protein, yüzde 1.4 ham yağ, yüzde 40.9 ham lif, yüzde 34.9 çözülebilir karbonhidrat ve yüzde 2.6 külden oluşur. C:N oranı 59:1’dir. Bu kimyasal kompozisyon bu materyalin kayın mantarı üretiminde kullanılabileceğini gösterir. Pamuk tohumu kabuğu, kayın mantarı üretimi için en etkin yetiştirme ortamlarından biridir. yüzde 1 azot içerir. Hiçbir ısı uygulamasına gereksinim duymadan kullanılabilir. Pamuk tohumu kabuğunun yumuşaklığı, su tutma kapasitesi, iyi fiziksel yapısı pamuk tohumu kabuğunun, kayın mantarı üretiminde tercih edilen bir materyal olmasına sebep olmuştur. Pamuk tohumu kabuğu, mantarların kolayca faydalanabileceği sıcak su ekstraktları ve alkol ekstraktları içerir. Pamuk tohumu kabukları kolayca kurur ve uzun süre depo edilebilir. Eğer ortama sterilizasyon veya pastörizasyon işlemi uygulanacak ise, pamuk atıkları ekstra bir ısı yaydıklarından dolayı bu işlemler için uygundur. Pamuk tohumu kabuğu bir gece boyunca suda bekletilmelidir. Bununla beraber, pamuk tohumu tohumları suyu absorbe edemez, eğer aşırı şekilde sulandı ise fazla suyun uzaklaştırılması zordur. Pamuk tohumu yığınının üst yüzeyi ıslak göründüğü halde, yığının alt kısmı aşırı ıslanmış olabilir. Pamuk atıklarının biyolojik etkinliği Pleurotus için yüzde 56-86 arasındadır. 2.5. Şeker pancarı küspesi Şeker pancarı küspesi, mısır koçanı, otlar, muz yapraklarından farklı olarak kesmeye, parçalamaya gerek kalmadan ortam materyali olarak faydalanılabilir. Bu materyal direkt olarak fabrikalardan temin edilebilir, toplama için ekstra işçiliğe ihtiyaç yoktur ve bu tarımsal atığın kullanılması ile çevre kirliliği önlenmiş olur. Şeker pancarı küspesi, uzun süre depo edilemez. Su içeriği yüksektir. Başlıca lifler selüloz, pentosan ve lignindir. Şeker pancarı, kayın mantarı tarafından kolayca parçalanabilen selüloz içermektedir. Bunlar, mantar için enerji sağlayan özellikle sakkaroz şeklindedir. Şeker pancarı posası, şeker kamışı atıkları: yüzde 0.7 oranında azot içerir. Pleurotus üretiminde biyolojik etkinlik yüzde 15’dir. Diğer ortamlarla karşılaştırıldığında bu düşük bir orandır (Martinez-Carrera, 1989). 2.6. Ayçiçeği kabukları Ayçiçeği kabukları iç kısımda yer alan tohumun yağı alınmak üzere sıkılmadan önce soyulur. Ayçiçeği tohumu kabukları son yıllara kadar hep yakılmıştır ve bu miktar yıllık milyonlarca kiloya ulaşmaktadır. Bunlar, Pleurotus üretiminde pastörizasyon işlemi uygulanmadan başarılı bir şekilde kullanılabilmektedir. Ayçiçeği sapları ve başlarının parçalanarak ortam hazırlığında kullanılması da Pleurotus üretimi için çok uygundur. Ayçiçeği tohumu kabukları kullanıldığında buğday kepeği kullanımına ihtiyaç duyulmaz. Büyüklüğü fazla olan tohumlardan elde edilen yetiştirme ortamının biyolojik etkinliği, küçük olan tohumlara göre daha yüksektir. Toplam biyolojik etkinliğin yüzde 85’i ilk flaşta elde edilir. 2.7. Yer fıstığı kabuğu Afrika’da, Pleurotus sajor-caju üretiminde başarılı bir şekilde kullanılmaktadır. Yıldız ve Demir (1998), Pleurotus ostreatus var. salignus’un gelişmesi ve ürün veriminde besin ortamının etkisini araştırdıkları çalışmada, soya, sorgum, yerfıstığı ve buğday sapını kullanmışlardır. En kısa misel gelişim süresi 10 gün ile yerfıstığı sapında, en uzun süre ise 22.6 gün ile sorgum sapında belirlenmiştir. 100 g materyalden ( yüzde 70 nem) elde edilen taze mantar miktarı, en yüksek yerfıstığı sapında, en düşük ise sorgum sapında elde edilmiştir Şekil 4). 2.8. Mısır koçanı ve mısır bitkisi artıkları Mısır koçanı, ortam hazırlığında kullanılır iken 0.5-1 cm’lik parçalara bölünmelidir. P. sajor-caju için biyolojik etkinlik yüzde 52 olarak bulunmuştur. İlbay (1999), Pleurotus sajor-caju’nun propilen torba tekniği ile yetiştiriciliğinde mısır koçanının kullanım olanaklarını araştırmıştır. 6 farklı ortamın denendiği çalışmada en yüksek verim 257.1 g/torba ile 2 mısır koçanı + 1 kepek uygulamasından elde edilmiş, bunu 245.6 g/torba ile kontrol (2 talaş+1 kepek) uygulaması izlemiştir. 2.9. Fındık zürufu Ülkemiz fındık üretimi bakımından dünyanın en büyük üretici ülkesi durumundadır. En fazla üretim Karadeniz bölgesinde yapılmakla birlikte Marmara bölgesinde de fındık üretimi mevcuttur. Buna bağlı olarak da fındık üretimi yapılan bu bölgelerimizde fındık zürufu önemli bir tarımsal atık olarak ortaya çıkar. İlbay ve Okay (1996), Pleurotus sajor-caju (Fr.) Singer yetiştiriciliğinde fındık züruflarının kullanım olanaklarının belirlenmesi amacıyla değişik oranlarda fındık zürufu içeren 5 farklı ortamı denemeye almışlardır. Denemede en yüksek biyolojik verimlilik oranı yüzde 69.8 ile kontrol (2 talaş+1 kepek) uygulamasından elde edilmiştir. Fındık zürufunun içinde bulunduğu diğer ortamların biyolojik verim oranlarının kontrole yakın değerler oluşturduğunu ve bu karışımların Pleurotus sajor-caju yetiştiriciliğinde rahatlıkla değerlendirilebileceğini belirlemişlerdir. Pekşen (2001), fındık zürufundan hazırlanan yetiştirme ortamlarının Pleurotus sajor-caju mantarının verimine ve bazı kalite özelliklerine etkisini incelemiştir. Fındık zürufu, saman, talaş ve kepeğin belirli oranlarda karışımlarını içeren 9 yetiştirme ortamını kullanılmıştır. Denemeler yaz ve kış olmak üzere iki farklı dönemde yürütülmüştür. En yüksek verim ve biyolojik etkinlik oranı kış döneminde 1 fındık zürufu: 2 saman: 1 kepek (19.84 kg/100 kg ortam ve yüzde 69.44), yaz döneminde de 3 talaş: 1 kepek (22.28 kg/100kg ortam ve yüzde 74.27) ortamlarından elde edilmiştir. 2.10. Çay atıkları Çay artıklarından hazırlanan değişik yetiştirme ortamları ve bu ortamlara uygulanan farklı dezenfeksiyon yöntemlerini Pleurotus sajor-caju mantarının verim ve kalitesine etkisinin incelendiği araştırma sonucunda, çay atığından oluşturulan uygulamaların Pleurotus mantarı yetiştiriciliğinde kullanılabileceği belirlenmiştir. En yüksek verimi kış döneminde otoklav yöntemi ile sterilize edilen ve azot içeriği yüzde 1.68 olan çay artığı: kepek: 2 saman ortamından elde edilmiştir (Doğan, 2000). 2.11. Zeytin prinası Ülkemizde önemli bir tarımsal bir artık madde olan pirinanın Pleurotus spp. üretiminde kullanım olanaklarının araştırıldığı çalışmada, miseller farklı oranlarda pirina, buğday samanı, buğday kepeği ve kavak talaşı içeren dört, pirina içermeyen bir ve sadece pirina içeren bir grup olmak üzere altı farklı yetiştirme ortamına aşılanarak prinanın Pleurotus spp. üretiminde kullanım olanakları araştırılmıştır. 30 günlük inkübasyon süresi sonunda beş farklı Pleurotus türüne ait misellerin yüzde 25 oranında pirina içeren substrat grubundaki misel gelişim hızları diğer kompost gruplarından yüksek bulunmuştur (Kalyoncu ve Kalmış, 2007). 4- Kayın mantarı yetiştiriciliğinde kullanılabilecek bazı yetiştirme ortamı formülleri 1. Modern mantar çiftliklerinde en fazla kullanılan ortam; yüzde 75 pamuk tohumu küspesi, yüzde 24 buğday sapı, yüzde 1 kireç taşıdır. 2. Japonya’da en fazla tercih edilen ortamlardan biri; 4 birim talaş, 1 birim kepek. 3. Temel besin maddesi olarak pamuk küspesi kullanılan yetiştirme ortamı (Qian, 2004); yüzde 90 pamuk küspesi, yüzde 10 buğday kepeği, yüzde 2 CaCO3, yüzde 1 Ca(OH)2 . 4. Ayçiçeği tohumu kabuğu kullanılarak hazırlanan ortam(Curvetto ve ark., 2004); yüzde 37.5 ayçiçeği tohumu kabuğu, yüzde 2 CaSO4, yüzde 0.5 Ca(OH)2, yüzde 60 su . 5. Şeker pancarı atığı kullanılarak hazırlanan ortam( Vetayasuporn ve ark., 2006); yüzde 75 şeker pancarı atığı yüzde 25 talaş ya da yüzde 50 şeker pancarı atığı yüzde 50 talaş . Kaynaklar Anonymous, 2003a. http://pubs.cas.psu.edu/freepubs/pdfs/ul207.pdf Anonymous, 2003b. http://usda.mannlib.cornell.edu/usda/nass/Mush/2000s/2003/Mush-08-15-2003.pdf Chang, S. T., 1999. World production of cultivated edible and medicinal mushrooms in 1997 with emphasis on Lentinus edodes (Berk.) Sing. in China. International J. Med. Mush. 1: 291–300. Chang, S.T., 2006. Development of the Culinary—Medicinal Mushrooms Industry in China: Past, Present, and Future, International Journal of Medicinal Mushrooms, Vol.8 / İssue 1, p.98 Chang, S.T., and P.G. Miles, 1989. Edible mushrooms and their cultivation, Florida:CRC press. Curvetto N.R., and R. Gonzalez Matute, D. Figlas and S. Delmastro, 2004. Oyster mushroom cultivation, chapter 5, p. 95-100 Doğan, H., 2000. Çay Atıklarından Hazırlanan Değişik Yetiştirme Ortamları ve Bu Ortamlara Uygulanan Farklı Dezenfeksiyon Yöntemlerinin Pleurotus sajor-caju Mantarının Verim ve Kalitesine Etkisi., Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü,Yüksek Lisans Tezi, Samsun, (Yayınlanmamış). Erkel, İ., ve S. E. Işık, 1992. Pleurotus ostreatus ve P. florida Yetiştiriciliğinde Değişik Yetiştirme Ortamlarının Verime Etkisi. Türkiye 4. Yemeklik Mantar Kongresi, Yalova. Gabriel,V., 2004. Substrate- cereal straw and corncobs. Oyster mushroom cultivation, Chapter 5, p. 86-90 Güler, M., 1991. Pleurotus sp. Kültür Mantarının Örtü Altında Yetiştiriciliğinde Değişik Yetiştirme Ortamlarının Verim ve Kaliteye Etkileri Üzerinde Araştırmalar. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktara Tezi, Ankara, 167 s. (Yayınlanmamış). İlbay, M.E., ve Y. Okay, 1996. Pleurotus sajor-caju Yetiştiriciliğinde Fındık Zürufu Kullanım Olanakları Üzerinde Bir Araştırma. Türkiye 5.Yemeklik Mantar Kongresi. Atatürk Bahçe Kültürleri Ens., Yalova, s.180-187. İlbay, M.E., 1999. Pleurotus sajor-caju Yetiştiriciliğinde Mısır Koçanı Kullanımı. Türkiye III. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi, Ankara, s. 445-448. Imbernon, M., J. Delmas, J. Laborde, and N. Poitou, 1976. Culture de Pleurotus ostreatus sur substrats à base d’écorces. Mushroom Science 9(2):175-197. Kalyoncu, F., ve E. Kalmış, 2007. Pirinanın farklı Pleurotus türlerinin yetiştiriciliğinde kullanım olanaklarının araştırılması. BAÜ FBE Dergisi Cilt:9, Sayı:2, 87-92 Kurtzman, R.H., 2006. Oyster mushroom cultivation, chapter-3 (Kitap) Martinez-Carrera, D., 1989. Past and future of edible mushroom cultivation in tropical America. MushroomS cience 12(1):795-805., Pani, B., S. Panda, and S. Das, 1997. Utilization of some by-products and other wastes for sporophore production of oyster mushroom. Orissa Journal Horticulture 25(1):36-39 Pekşen, A., 2001. Fındık Zürufundan Hazırlanan Yetiştirme Ortamlarının Pleurotus sajor-caju Mantarının Verimine ve Bazı Kalite Özelliklerine Etkisi. Bahçe, 30 (1-2): 37- 43. Qian, G., 2004. Oyster mushroom cultivation, Chapter 5, syf. 108-111 Vetayasuporn, S., P. Chutichudet and K. Cho-Ruk, 2006. Pakistan Journal of Biological Science 9 (13) 2512-2515 (2006) Yıldız, A., ve R. Demir, 1998. Bazı Bitkisel Materyallerin Pleurotus ostreatus (Jacq. ex. Fr.) Kum. Var salignus (Pers. Ex. Fr.) Konr. Et Maubl’un Gelişmesi ve Ürün Verimi Üzerine Etkileri. Tr. J. Of Biology, 22: 67-73.